Buyuang Amo: Kumbuah Agam
Satelah pueh dan diraso cukuk mancoliak tanaman kumbuah di Solok Bingkuang Balai Cocang, lalu Da-tuak Sati nan Bona di Langik ma ajak Buyuang Amo ka Batang Agam. Salangkah duo langkah nan hari batam-bah potang juo. Dan sajauah-jauah kaki malangkah akhirnyo tibo juo di topian Batang Agam. Sungai nan aie nyo nan indak dalam-dalam bona. Aie nyo nan bisa di lompek i katiko hari musim paneh. Dan topiannyo nan indak somak-somak bona ditumbuhi tanaman agam.
“Lai nampak dek ang tanaman sagitigo nan sarupo tanaman kumbuah tuh?” tanyo Datuak Sati ka si Bu-yuang nan sadang manunjuak ka sabuah tanaman yang mirip jo tanaman kumbuah.
“Kok itu nan mamak tanyo, yo parolu den silau ka situ sabonta,” kecek si Buyuang sambia bagogeh turun ka Batang Agam mancubo mamatahkan sabatang tana-man itu. “Ba a de koreh batangnyo, mak. Batangnyo mirip jo batang kumbuah cako tapi batang kumbuah lai lunak sarupo gabus tapi nan iko koreh batangnyo, harus pakai pisau mangoreknyo,” kecek si Buyuang ma egang-egang tanaman agam.
“Ang inok-inok an bona lah. Apo beda tanaman kumbuah cako jo tanaman agam iko,” kecek Datuak Sati ka si Buyuang yang masih mangarapai-ngarapai di tobiang batang aia.
“Jadih, mak. Bedanyo batang iko jo batang cako nampak dek den, kalau nan cako tumbuahnyo di pa-yau tapi nan iko tumbuahnyo di sungai,” kecek si Bu-yuang manjawek asal.
“E... yayai. Asa ka malontong jo muncuang buruak tuh manjaweknyo. Indak itu yang den tanyo de. Ang coliak-coliak bona lah dulu apo bedanyo,” sugah Da-tuak Sati ma horiak nan togak di ateh tobiang tang aia.
“Satelah den paratian bona, tanaman iko lobiah tinggi, mak. Bisa satinggi 2 sampai 4 meter. Sadangkan nan cako sekitar 1 meter paliang tinggi. Salain itu, ka-lau iko bungo nyo haluh-haluh sadangkan tanaman kumbuah bungonyo bulek-bulek. Tanaman cako ba-tangnyo lunak bisa untuk pandan namun kalau iko koreh. Apo gunonyo batang tanaman iko dulu, mak?” tanyo si Buyuang Amo ka Datuak Sati Bona di Langik.
“Itu baru partanyaan santiang dari nakan mah. Kalau diliek sapinteh, tanaman cako jo nan kini ma-mang mirip. Nan cako banamo kumbuah atau man-siang nan tumbuahnyo di boncah-boncah atau payau-payau tapi nan iko banamo agam nan tumbuah di topian batang aia. Kalau ditalusuri bona, agam iko masih dalam rumpun kumbuah yaitu ‘kumbuah agam’ dan nan cako ‘kumbuah mansiang’. Kalau bahaso Indonesianyo banamo ‘papirus’ sadangkan bahaso la-tinnyo ‘cyperus papyrus’. Di siko banyak tumbuah di topian Batang Agam dan bisa jadi namo sungai iko Batang Agam dek banyak ditumbuhi tanaman kum-buah agam atau juo dek bahulu di Luhak Agam. Sabonanya namonyo dulu Batang Lubuak Agam,” kecek Datuak Sati menjolehan ka si Buyuang Amo.
“Lalu apo gunonyo tanaman kumbuah agam iko dulu, mak?” tanyo si Buyuang ma manciang-man-ciang.
“Kami wakatu ketek dulu sangkek mandi-mandi di Batang Agam, kodok manjadian tanaman agam iko untuak baliang-baliang. Korek pucuaknyo, lalu lari koncang-koncang, mako baputa lah sarupo kincia-kincia angin,” kecek Datuak Sati.
“E... indak itu nan den tanyoan de. Ndak paguno kalau itu nan mamak kecek an untuk tugas laporan kuliah den de. Nan parolu den tahu itu misalnyo kagu-noannyo bisa dijadian lapiak pandan sarupo cako atau mambuek kombuk. Dan itu parolu sebagai warisan kebudayaan,” kecek si Buyuang nan langsuang ma-motong kecek Datuak Sati.
“Oh, kalau itu nan ang tanyokan, jadi molah. Un-tuak ang ketahui, tanaman agam iko lah dimanfaatkan oleh bangso Mesir kuno. Tanaman iko banyak tum-buah di tepian sungai Nil. Tanaman iko diambiak dari topi Sungai Nil lalu dipotong haluh-haluh. Bagian nan dipotong haluh-haluh itu disusun dan lalu dikompres sahinggo kalua aia nyo. Salosai dikompres, lalu dijo-mua sampai koriang sahinggo manjadi karoteh. Dan karoteh itu ditulih dan lalu diguluang dan banamo karate lontar. Dan itu lah dilakukan sejak zaman Firaun ribuan tahun sabalun masehi,” kecek Datuak Sati manjolehan.
“Kalau dek awak untuak apo gunonyo, mak? Apo ndak tapikia dek urang dulu mambuek karoteh lontar sarupo itu?” kecek si Buyuang ma manciang-man-ciang.
“Eh, karoteh lontar kecek, ang. Urang awak ndak parolu karote-karote sarupo itu de. Sojak Marapi sago-dang tolua itiak dan sojak kereta api ba atok ijuak, indak parolu pakai lontar-lontaran itu de. Urang awak itu tutua bajawek. Satitiak pantang tingga, sabarih ha-ram ka lupo,” kecek Datuak Sati indak amuah kalah.
“Berarti samo jo Feni Efendi eten yo, mak. Suko mancatat tutua nan badonga,” potong si Buyuang.
“Sambarang ang jo lah, namun nan patuk ang ke-tahui, tanaman agam iko banyak juo urang manjadi-kannyo lapiak. Kalau tanaman agam iko mosiak dan dibaka mako abunyo bisa untuk ma hantian pan-darahan katiko luko. Kalau abunyo diagiah cuko mako bisa ma hantian urang nan mimisan. Adopun di India dibuek minyak untuak mampelancar buang aie ketek,” kecek Datuak Sati manambahkan.
Feni Efendi, seorang penulis, peneliti, dan pengamat literasi yang berasal dari Payakumbuh
